Πρωτότυπο και πολυεπίπεδη κριτική ανάγνωση
Ένα μικρό πλεούμενο κινείται ανάμεσα σε δύο θάλασσες: τη θαλάσσια έκταση της απουσίας και το ανθρώπινο πλήθος του ιδρώτα. Η ανάγνωση που ακολουθεί κρατά συγχρόνως ανοιχτό το ερωτικό, το υπαρξιακό και το σωματοκοινωνικό πεδίο του ποιήματος.
Το κείμενοI
Η ελληνική έκδοση παρουσιάζει αποκλειστικά το πρωτότυπο. Οι τρεις μορφές αφορούν καθεμία από τις πέντε μεταφραστικές γλώσσες· εδώ η ορθογραφία, η στίξη και η στιχουργική διάταξη διατηρούνται απαράλλακτες.
Κείμενο αναφοράς
Κάθε μέρα.Σε ψάχνω στη θάλασσα.
Εκεί που σμίγει ο ουρανόςμε την αρμύρα.
Μ' ένα πλεούμενο μικρό.Διθέσιο.
Αν θα σε βρω,θά 'ναι χαμόγελο απ' τη μοίρα.
Όμως, νομίζωδε συχνάζεις πια εκεί.
Και οι γοργόνες ίσωςχάνονται στη δύση.
Μ' αν δε σε βρω,θα παρατήσω το κουπί.
Και θα αφήσω την αρμύρα,να με σβήσει.
Αυθεντικό ελληνικό κείμενο, διατηρημένο ακριβώς ως προς την ορθογραφία, τη στίξη, τις αποστρόφους και τη διάταξη των στροφών.
II
Η ερμηνεία δεν αναζητά ένα και μοναδικό κλειδί. Παρακολουθεί τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιες λίγες λέξεις αλλάζουν κλίμακα: από το ζευγάρι στο πλήθος και από την καθημερινή πράξη στην απειλή της αυτοεξάλειψης.
Το «Κάθε μέρα.» είναι μια ολόκληρη πρόταση και μια ολόκληρη στροφή κίνησης πριν ακόμη εμφανιστεί η θάλασσα. Η τελεία σταματά τον χρόνο τη στιγμή που τον δηλώνει ως αδιάκοπη επανάληψη. Δεν πρόκειται για ένα ταξίδι με αρχή και τέλος, αλλά για τελετουργία: ο ομιλητής επιστρέφει καθημερινά στην ίδια πράξη, επειδή η απουσία δεν λύνεται.
Το «Σε ψάχνω» αφήνει ανοιχτή την ταυτότητα του δεύτερου προσώπου. Μπορεί να είναι ερωτικό πρόσωπο, νεκρός, χαμένο μέρος, κοινότητα ή ακόμη μια μορφή του εαυτού. Αυτή η σκόπιμη έλλειψη βιογραφίας επιτρέπει στο «εσύ» να λειτουργεί σαν κενή θέση στην οποία ο αναγνώστης τοποθετεί τη δική του απώλεια.
Ο ουρανός και η θάλασσα «σμίγουν» μόνο για το βλέμμα. Ο ορίζοντας είναι οπτικό γεγονός και ταυτόχρονα γεωμετρική αναβολή: όσο το πλεούμενο τον πλησιάζει, τόσο εκείνος απομακρύνεται. Το ποίημα τοποθετεί λοιπόν την αναζήτηση ακριβώς σε έναν τόπο φαινομενικής ένωσης και πραγματικής απόστασης.
Η επιλογή του ρήματος «σμίγει» θερμαίνει αυτή τη γεωμετρία. Δεν λέει απλώς ότι δύο επιφάνειες εφάπτονται· υποβάλλει ερωτική ή σωματική ένωση. Η γλώσσα υπόσχεται αυτό που ο χώρος αρνείται. Από αυτή την αντίφαση γεννιέται η βασική συγκίνηση του ποιήματος.
Η «αρμύρα» είναι πιο πυκνή από το ουδέτερο «θάλασσα». Δηλώνει τη γεύση, την οσμή και το ίχνος του αλατιού επάνω στο δέρμα. Έτσι το τοπίο παύει να είναι μόνο ορατό και γίνεται σωματικό. Το σώμα δεν κοιτά τη θάλασσα απ’ έξω· τη γεύεται και τη φέρει επάνω του.
Στη σωματοκοινωνική ανάγνωση, η αρμύρα προέρχεται από τον ιδρώτα των ανθρώπων. Είναι το υλικό κατάλοιπο της εργασίας, της επιθυμίας, του φόβου, της ζέστης και του συνωστισμού. Σύγχρονες ανθρωπολογικές και κοινωνιολογικές προσεγγίσεις εξετάζουν ακριβώς τον ιδρώτα ως ύλη που δημιουργεί εγγύτητα, αποστροφή, διάκριση αλλά και νέα κοινωνικότητα. Η λέξη ενώνει λοιπόν το φυσικό αλάτι της θάλασσας με την κοινωνική αλμύρα των σωμάτων.
Αν η θάλασσα είναι οι άνθρωποι, τότε το πλεούμενο διασχίζει ένα πλήθος. Τα άτομα γίνονται σταγόνες, οι μετακινήσεις τους ρεύματα, η πίεσή τους κύμα. Ο Elias Canetti περιγράφει το πλήθος ως κατάσταση στην οποία οι συνηθισμένες αποστάσεις ανάμεσα στα σώματα αναστέλλονται· μεταγενέστερες σωματικές θεωρήσεις τονίζουν πως το πλήθος δεν είναι αφηρημένος αριθμός αλλά πυκνότητα, επαφή και κοινός ρυθμός.
Μέσα σε αυτή την ανθρώπινη θάλασσα, το «Σε ψάχνω» αποκτά κοινωνική οξύτητα: το ζητούμενο πρόσωπο δεν λείπει από έναν έρημο κόσμο, αλλά χάνεται ανάμεσα σε πολλούς. Η μοναξιά δεν είναι απουσία ανθρώπων· είναι η αδυναμία να αναγνωριστεί ο ένας άνθρωπος μέσα στην αφθονία όλων των άλλων.
Μετά την απεραντοσύνη του ορίζοντα, οι κοφτές φράσεις «Μ' ένα πλεούμενο μικρό. / Διθέσιο.» συρρικνώνουν απότομα την κλίμακα. Η αποσπασματική σύνταξη μοιάζει να φωτογραφίζει το αντικείμενο σε δύο λήψεις: πρώτα το σκάφος, έπειτα τη χωρητικότητά του.
Το «διθέσιο» δεν είναι απλώς τεχνικό χαρακτηριστικό. Σχηματίζει την ελάχιστη δυνατή κοινωνία: εγώ και εσύ. Η δεύτερη θέση υπάρχει πριν βρεθεί ο επιβάτης της, οπότε η απουσία γίνεται αρχιτεκτονική και μετρήσιμη. Απέναντι στη θάλασσα-πλήθος, το ποίημα υπερασπίζεται μια εύθραυστη μονάδα δύο σωμάτων.
Η αμφιβολία εισέρχεται χαμηλόφωνα: «Όμως, νομίζω». Δεν υπάρχει βεβαιότητα θανάτου ή οριστικού αποχωρισμού, μόνο η καθημερινή γνώση ότι το άλλο πρόσωπο «δε συχνάζει πια εκεί». Το οικείο ρήμα «συχνάζεις» φέρνει το μυθικό τοπίο κοντά σε στέκι, δρόμο ή πλατεία· η απουσία μοιάζει κοινωνική συνήθεια που διακόπηκε.
Οι γοργόνες δεν δηλώνονται ανύπαρκτες· «ίσως» χάνονται. Η δύση είναι μαζί κατεύθυνση, ηλιοβασίλεμα και παρακμή. Καθώς το φως πέφτει, υποχωρεί και η δυνατότητα του θαύματος. Ωστόσο το «ίσως» κρατά μια λεπτή ρωγμή ανοιχτή: όσο η αναζήτηση συνεχίζεται, το μυθικό δεν έχει χαθεί εντελώς.
Το κουπί είναι το τελευταίο όργανο προσωπικής κατεύθυνσης. Ο ομιλητής δεν απειλεί να βουλιάξει το σκάφος· λέει ότι θα «παρατήσει» το μέσο με το οποίο αντιστέκεται στα ρεύματα. Η πράξη αιωρείται ανάμεσα στην εξάντληση, την παράδοση στη μοίρα και μια σκοτεινή επιθυμία αυτοδιάλυσης.
Η σύνθεση μπορεί να διαβαστεί ως ακολουθία 2 → 1 → 0: δύο θέσεις, ένας κωπηλάτης, κανένα διακριτό πρόσωπο όταν η αρμύρα τον σβήσει. Στην ερωτική ανάγνωση, ο αφανισμός είναι η έσχατη συνέπεια της απώλειας. Στη σωματοκοινωνική, η αλμύρα όλων των σωμάτων διαλύει τη μοναδικότητα του ενός. Η τελική παύση πριν από το «να με σβήσει» μετατρέπει τη θάλασσα από πεδίο αναζήτησης σε ενεργό φορέα εξάλειψης.
III
Έξι λεκτικοί κόμβοι οργανώνουν την ένταση του ποιήματος και τα διλήμματα όλων των μεταφράσεών του.
Στη Θάλασσα
Η πρόθεση «στη» χωρά συγχρόνως το μέσα, το προς και το επάνω. Καμία ξένη απόδοση δεν διατηρεί ακριβώς και τις τρεις κινήσεις.
αρμύρα
Η λέξη λειτουργεί ως αισθητηριακή γέφυρα: είναι νερό που γίνεται γεύση και κοινωνικό σώμα.
πλεούμενο
Γενικότερο και πιο εύθραυστο από το «καράβι». Οι μεταφράσεις παλινδρομούν ανάμεσα στην ακρίβεια και στη φυσική ποιητική φωνή.
διθέσιο
Η σχεδόν μηχανική λέξη κόβει τον λυρισμό και κάνει τη σχέση μετρήσιμο χώρο.
συχνάζεις
Η καθημερινή, κοινωνική χροιά του ρήματος αντιστέκεται στη μεγαλοπρέπεια της θάλασσας και των γοργόνων.
δύση / σβήσει
Η ηχητική και σημασιολογική συγγένεια συνδέει την εξαφάνιση των γοργόνων με την πιθανή εξάλειψη του ομιλητή.
IV
Οι παραπομπές δεν προτείνονται ως αποδείξεις μιας ‘σωστής’ ερμηνείας, αλλά ως θεωρητικοί συνομιλητές της ανάγνωσης.